Przegląd ustawy o fundacji rodzinnej

22 maja 2023 r. weszła w życie długo wyczekiwana ustawa o fundacji rodzinnej. Od tego momentu minęły już trzy lata i nadszedł moment, w którym rząd mówi: sprawdzam! Obowiązek takiej weryfikacji wynika z art. 143 ustawy o fundacji rodzinnej. Zgodnie z tym przepisem Rada Ministrów dokona przeglądu funkcjonowania przepisów ustawy i przedłoży Sejmowi i Senatowi informację o skutkach jej obowiązywania wraz z propozycjami zmian, po upływie 3 lat od dnia jej wejścia w życie.

Po zakończeniu konsultacji publicznych w dniu 23 września 2026 r. opublikowano nowy tekst projektu Przeglądu ustawy o fundacji rodzinnej, uzupełniony względem projektu poddanego konsultacjom w czerwcu 2026 r. Dokument składa się z następujących części:

Podstawa prawna przeglądu.
Cel ustawy i podstawowe informacje o przepisach.
Źródła informacji o funkcjonowaniu i skutkach obowiązywania przepisów.
Funkcjonowanie i skutki obowiązywania przepisów.
Propozycje zmian przepisów i rekomendacje pozalegislacyjne.

– z czego najistotniejsze są dwie ostatnie pozycje, które zostaną omówione w niniejszym artykule.

Popularność fundacji rodzinnych

Z danych rejestrowych przekazanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości wynika, że fundacje rodzinne cieszą się dość dużą popularnością, która stale rośnie. Już w pierwszym roku obowiązywania ustawy (tj. w 2023 r.) złożono 917 wniosków o założenie fundacji rodzinnych, z czego 478 uwzględniono. W 2024 r. złożono już 3309 wniosków (uwzględniono 2179), a w 2025 r. – aż 5497 wniosków (uwzględniono 2664). Z powyższych danych wynika, że liczba uwzględnianych wniosków wyraźnie nie nadąża za liczbą składanych wniosków, co obrazuje narastające obciążenie sądu rejestrowego.

Już w tym miejscu należy zauważyć, że rejestracja fundacji rodzinnych odbywa się w formie papierowej – tzn. wniosek musi być złożony w Sądzie Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim. Jest to znaczące utrudnienie względem możliwości, którą dysponują inne podmioty wpisane do Krajowego Rejestru Sądowego, czyli złożenia takich wniosków online. Procedowanie wniosków składanych w formie elektronicznej przebiega w sądzie znacznie sprawniej (z uwagi na brak obiegu korespondencji przez Pocztę Polską), w związku z czym jedną z postulowanych zmian jest możliwość załatwiania spraw w sądzie rejestrowym przez Internet i zapewnienie obustronnej elektronicznej komunikacji sądu rejestrowego i wnioskodawcy, w szczególności składania wniosków, uzupełnień itp. oraz prowadzenie całości postępowania w systemie teleinformatycznym Krajowego Rejestru Sądowego.

Weryfikacja celu sukcesyjnego

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej jest ona tworzona w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów. Z powyższego przepisu wybrzmiewa cel sukcesyjny, który powinien leżeć u podstaw jej utworzenia. Zdarza się jednak, że fundacja rodzinna jest wykorzystywana jako podmiot pośredniczący, który ma jedynie służyć osiągnięciu korzyści podatkowych. Uwagę zwracają te sytuacje, w których jedynym beneficjentem jest fundator albo jedynymi beneficjentami fundacji rodzinnej są fundatorzy będący małżonkami, którzy sprawują także kontrolę nad majątkiem wniesionym do fundacji rodzinnej.

W przeglądzie zauważono, że Jeżeli więc istnieje znaczny odsetek fundacji, co do których funkcje rodzinno-sukcesyjne są bądź marginalne, bądź nie występują, to można postawić tezę o dominującym celu bieżącego zaspokajania ekonomicznych potrzeb tej osoby, z wykorzystaniem preferencji podatkowej, nie zaś o zabezpieczeniu finansowemu następców prawnych fundatora (str. 16).

Działalność przestępcza a fundacja rodzinna

Ministerstwo Sprawiedliwości wskazało, że w jego ocenie zasadnym będzie odniesienie się w przeglądzie także do możliwości wykorzystania fundacji rodzinnej jako narzędzia przestępczego. Z przeglądu wynika, że na ten moment dotyczy to pojedynczych spraw. Warto odnotować, że takie przestępstwa mogą dotyczyć głównie obszaru przestępczości gospodarczej oraz skarbowej. Tytułem przykładu podano, że sytuacja taka może mieć miejsce, gdy majątek jest przenoszony poniżej wartości rynkowej, bez rzeczywistego ekwiwalentu, w okresie zagrożenia niewypłacalnością spółki, w celu pokrzywdzenia wierzycieli, w celu uniknięcia wykonania przyszłych zobowiązań (str. 17). Jako konkretne przestępstwa wymieniono następujące: pranie pieniędzy, oszustwa, poświadczenie nieprawdy w dokumentach, fałszowanie dokumentacji księgowej, udaremnianie zaspokojenia wierzycieli, ukrywanie majątku przed egzekucją, przestępstwa podatkowe lub skarbowe, działanie na szkodę podmiotów, których majątek jest powierzony zarządowi.

Podatki w fundacji rodzinnej

Z uwagi na korzystne opodatkowanie, które miało sprzyjać celom sukcesyjnym, działalność fundacji rodzinnych jest także bacznie obserwowana przez organy skarbowe. Uwagę zwracają powtarzające się zapytania o:

prawidłowość zwolnienia z opodatkowania transakcji polegającej na wniesieniu do fundacji rodzinnej majątku w postaci praw udziałowych, a następnie dokonanie ich zbycia w stosunkowo krótkim okresie po ich wniesieniu,
objęcie ochroną działań związanych z udziałem w zagranicznej spółce osobowej,
najem nieruchomości (str. 20).

Powiązane jest to oczywiście z dopuszczalnym zakresem prowadzenia przez fundacje rodzinne działalności gospodarczej (art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej), która jest preferencyjnie opodatkowana. Osoby zainteresowane szczegółami mogą zapoznać się z treścią uchwały nr 3/2025 Rady do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania z dnia 29 maja 2025 r. dostępnej na stronie Ministerstwa Finansów pod linkiem https://www.gov.pl/web/finanse/iii-kadencja.

Propozycje zmian przepisów i rekomendacje pozalegislacyjne

W przeglądzie ustawy o fundacji rodzinnej zaproponowano aż 32 zmiany dotyczące fundacji rodzinnych. Autorki artykułu wskazują poniżej na wyciąg części z nich, które będą mieć znaczenie z punktu widzenia majątkowego osób zaangażowanych w funkcjonowanie fundacji rodzinnej:

lepsze wyrażenie w przepisach ustawy realizacji przez fundację rodzinną celu sukcesyjnego,
określenie wprost w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, że świadczenie dla beneficjenta fundacji rodzinnej jest zaliczane do majątku osobistego, chyba że fundator postanowi inaczej, a także uregulowanie obowiązku uzyskania zgody małżonka na przeniesienie majątku objętego wspólnością do fundacji rodzinnej,
wprowadzenie reguły, zgodnie z którą fundacja rodzinna, w której zarządzie zasiada fundator, ponosi odpowiedzialność za zobowiązania fundatora, w celu zapewnienia możliwości ochrony wierzycieli,
rozszerzenie katalogu podmiotów, które mogą być beneficjentami, na uczelnie i ewentualnie inne podmioty zbiorowe,
wprowadzenie regulacji w Kodeksie cywilnym ustalającej kolejność odpowiedzialności między fundacjami rodzinnymi tego samego fundatora-spadkodawcy, które otrzymały fundusz założycielski wliczany do substratu zachowku,
wprowadzenie obowiązku ujawniania w oświadczeniach majątkowych, w szczególności posłów i senatorów, informacji o majątku przekazanym do fundacji rodzinnej i korzyściach otrzymywanych od fundacji rodzinnej,
opracowanie wytycznych w zakresie realizacji obowiązków przekazywania informacji do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych związanych z fundacjami rodzinnymi,
rozpoczęcie prac koncepcyjnych nad zasadnością wprowadzenia rozwiązań dot. odpowiedzialności fundacji (tzw. odpowiedzialność przebijająca),
zapewnienie organom Krajowej Administracji Skarbowej stałego dostępu do rejestru i pełnych akt rejestrowych,
zmiany obecnego modelu opodatkowania, których spodziewanym efektem będzie ograniczenie wykorzystywania istniejących fundacji rodzinnych jako narzędzia do agresywnego unikania opodatkowania.

Przegląd ustawy o fundacji rodzinnej nie jest oficjalnym projektem nowelizacji, wyznacza jednak kierunki, które może obrać ustawodawca przy nowelizacji ustawy o fundacji rodzinnej i innych ustaw, które są z tą instytucją powiązane (np. kodeksie cywilnym, kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, ustawach podatkowych). Dla obecnych fundatorów i beneficjentów już funkcjonujących fundacji rodzinnych wiąże się to z koniecznością śledzenia prac dot. zmian modelu opodatkowania oraz zasad odpowiedzialności fundacji. Natomiast dla nestorów i sukcesorów planujących założenie fundacji rodzinnej jest to istotna wskazówka, jakie elementy należy dzisiaj brać pod uwagę przy pracach nad tworzeniem fundacji rodzinnej.

Z pełnym tekstem przeglądu ustawy o fundacji rodzinnej można zapoznać się na stronie Ministerstwa Rozwoju i Technologii pod tym linkiem: https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/przeglad-ustawy-o-fundacji-rodzinnej2

Autorzy:
r.pr. dr Edyta Kozak-Hamala, Kozak-Hamala Maciejowski Radcowie Prawni sp.p.
r.pr. Paulina Kosak, Kozak-Hamala Maciejowski Radcowie Prawni sp.p.

Przegląd ustawy o fundacji rodzinnej